کودک با اسباببازی بازی نمیکند: بیشتر وقت‌ها مشکل از کودک نیست
اسباببازی تازه را دو دقیقه نگاه میکند، کنار می‌گذارد و می‌رود سراغ جعبه کارتن. یا هر چیزی که دستش می‌رسد را پرت میکند. یا فقط با یک عروسک بازی میکند و بقیه قفسه دست‌نخورده می‌ماند. اگر این صحنه‌ها برایتان آشناست، اول یک خبر خوب: در بیشتر موارد مشکل در خود کودک نیست. معمولاً سن اسباببازی، تعداد آنها یا حال‌وهوای خانه با مرحله رشد کودک جور نیست. در این راهنما می‌گوییم هر رفتار معمولاً یعنی چه، چه کاری میشود کرد و کدام نشانه‌ها دلیل صحبت با پزشک اطفال است.
«بازی نمیکند» دقیقاً یعنی چه؟
این جمله برای هر خانواده معنای دیگری دارد. جدول زیر چند رفتار رایج را کنار معمول‌ترین دلیل و اولین کار پیشنهادی می‌گذارد. دلیل‌ها همیشه قطعی نیستند و فقط جای شروع هستند.
| رفتار کودک | معمول‌ترین دلیل | اولین کار پیشنهادی |
|---|---|---|
| چند ثانیه نگاه میکند و رها میکند | اسباببازی برایش خیلی ساده یا خیلی سخت است | اسباببازی را با سن و توانایی فعلی‌اش مقایسه کنید |
| فقط با جعبه، قابلمه یا ریموت بازی میکند | اسباببازی «یک‌کاره» است و وسیله واقعی جذاب‌تر | اسباببازی چندکاره بدهید و وسایل بی‌خطر خانه را هم بپذیرید |
| هر چیزی را پرت میکند یا می‌کوبد | دارد علت و معلول را امتحان میکند | توپ نرم بدهید و یک جای مجاز برای پرتاب تعیین کنید |
| بین اسباببازیهای زیاد سرگردان است | تعداد زیاد و حواس‌پرتی | اسباب‌بازی‌ها را بچرخانید (توضیح در ادامه) |
| فقط وقتی شما کنارش هستید بازی میکند | بازی در این سن هنوز همراه میخواهد | ده دقیقه بازی مشترک روی زمین |
| نه به اسباببازی نگاه میکند نه به آدمها | ممکن است نیاز به ارزیابی باشد | با پزشک اطفال صحبت کنید |
هفت دلیل رایج بازی نکردن کودک با اسباببازی
۱) اسباببازی با مرحله رشد نمی‌خواند
اگر اسباببازی از توانایی کودک ساده‌تر باشد، در چند ثانیه همه کارهایش را تمام میکند. اگر سخت‌تر باشد، ناکام میشود و دست می‌کشد. سن روی جعبه راهنمای خوبی است، اما کودک شما ممکن است یک مرحله جلوتر یا عقب‌تر باشد. مثلاً کودک ۲ ساله‌ای که پازل ۳۰ تکه به او داده‌اید خسته میشود و پازل چهار تکه‌ای را در دو دقیقه تمام میکند. بینشان را پیدا کنید.
۲) اسباب‌بازی‌ها زیادند
پژوهشی در دانشگاه تولدو روی ۳۶ کودک ۱۸ تا ۳۰ ماهه انجام شد. کودکان یک بار با چهار اسباببازی و یک بار با شانزده اسباببازی بازی کردند. وقتی اسباببازی کمتر بود، کودکان به‌طور میانگین دو برابر بیشتر با هر اسباببازی ماندند و بازی‌شان پیچیده‌تر بود. پژوهشگران از دور ریختن اسباب‌بازی‌ها حرف نمی‌زنند و پیشنهادشان این است که هر بار چند تا بیرون باشد و بقیه برای بعد کنار بروند. این یک مطالعه کوچک با دو جلسه آزمایش است و نتیجه‌اش را نباید به همه کودکان تعمیم داد.
۳) اسباببازی «تمام‌شدنی» است
اسباببازی که فقط با فشار یک دکمه یک کار میکند، بعد از چند بار تکرار تمام میشود. مکعب‌های ساختنی و لگو، لیوان‌های تودرتو، عروسک یا ست ماشین اسباببازی هر روز یک بازی تازه دارند، چون کودک هر بار طور دیگری از آنها استفاده میکند. این هم دلیلی است که کودک گاهی جعبه خالی را از خود اسباببازی بیشتر دوست دارد.
۴) محیط شلوغ و پر از محرک است
تلویزیون یا تبلت روشن در پس‌زمینه، صدای زیاد و رفت‌وآمد، تمرکز کودک را می‌شکند. اگر کودک در اتاقی بازی میکند که همه چیز هم‌زمان در حال حرکت است، بازی سادهای مثل چیدن مکعب‌ها کم‌رنگ میشود. چند روز اتاق بازی آرام‌تر را امتحان کنید و ببینید تفاوتی هست یا نه.
۵) بازی هنوز به همراه نیاز دارد
بچه‌های کوچک بیشتر «کنار هم» بازی میکنند تا «با هم»، و بسیاری از آنها تا دو سه‌سالگی بدون دعوت بزرگ‌ترها خیلی دور نمی‌روند. اگر کودک فقط وقتی شما کنارش هستید بازی میکند، این معمولاً نشانه مشکل نیست و یعنی بازی برایش با ارتباط معنا پیدا میکند.
۶) حال خودش خوب نیست
کودک گرسنه، خسته، کم‌خواب یا در روزهای تغییر (مهد جدید، مهمان، سفر) بازی نمیکند. ساعت بازی را عوض کنید و ببینید در زمان بهتری از روز وضع فرق میکند یا نه.
۷) سلیقه‌اش چیز دیگری است
بعضی کودکان دنبال حرکتند (توپ، تونل، ست ماشین اسباببازی)، بعضی آرام‌ترند (کتاب، عروسک، ساز اسباببازی) و بعضی دوست دارند بسازند (لگو و مکعب). اگر اسباببازیهای خانه همه از یک نوع باشند و علاقه کودک جای دیگری باشد، به نظر می‌رسد «بازی نمیکند». چند روز نگاه کنید در آزادی کامل سراغ چه می‌رود.
چرا بچهها اسباببازی را پرت میکنند یا خراب میکنند؟
پرت کردن، کوبیدن و باز کردن اسباببازی در بسیاری از کودکان کوچک بخشی از کشف دنیا است. کودک میخواهد بداند وقتی چیزی را می‌اندازد چه میشود، صدایش چیست و شما چه واکنشی نشان می‌دهید. راه حل ممنوع کردن نیست. چیزهای مناسب برای پرتاب (توپ نرم، کیسه‌های پارچه‌ای) بدهید، جای مشخصی برایش بگذارید و اسباببازیهای شکستنی را بعداً بیرون بیاورید.
هفت کار عملی که همین هفته میشود امتحان کرد
-
چرخش اسباب‌بازی‌ها: چهار تا شش اسباببازی را بیرون بگذارید و بقیه را در جعبه. هر یکی دو هفته عوض کنید. عدد دقیق و جادویی ندارد و کودک خودتان محک می‌زند.
-
ده دقیقه روی زمین: بدون گوشی، پهلوی کودک بنشینید و از رفتار خودش تقلید کنید. هدف آموزش دادن نیست و می‌خواهید بازی را به اشتراک بگذارید.
-
اسباببازی چندکاره: مکعب و لگو، لیوان تودرتو، ماشین و عروسک ساده بیشتر از اسباببازی دکمهدار عمر دارند.
-
اتاق آرام‌تر: تلویزیون و تبلت را در ساعت بازی خاموش کنید.
-
بازی با وسایل بی‌خطر خانه: قابلمه و قاشق چوبی اشکالی ندارد. فقط اندازه و لبه‌ها را مثل اسباببازی بررسی کنید.
-
اجبار نکنید: اگر کودک نمی‌خواهد، بازی را تمام کنید و بعداً دوباره دعوتش کنید.
-
چند روز مشاهده کنید: یادداشت کنید در کدام ساعت و با چه چیزی بیشتر می‌ماند. اسباببازی بعدی را از همین سر نخ بخرید.
اسباببازی مناسب کودکی که زود بیحوصله میشود
کلید، سن و علاقه است. جدول زیر برای هر بازه نوعی از اسباببازی را که معمولاً بازی را طولانی‌تر میکند معرفی میکند.
| بازه سنی | نوع اسباببازی | چرا بازی را طولانی‌تر میکند؟ |
|---|---|---|
| زیر یک سال | کتاب پارچه‌ای، دندان‌گیر، لیوان تودرتو، تشک بازی و اسباببازی نوزاد | کودک میگیرد، می‌مکد و تکان می‌دهد. هر بار حس تازه‌ای میگیرد |
| ۱ تا ۳ سال | مکعب بزرگ، ماشین ساده، عروسک، ساز اسباببازی، پازل چهار تا ده تکه | تقلید و ساختن شروع میشود و میشود همان وسیله را هر روز طور دیگری به کار برد |
| ۳ تا ۵ سال | اسباببازی وسایل خانه و ست آشپزخانه، لگو و مکعب ساختنی، اسباببازی فکری | بازی نقش‌آفرینی و داستان‌سازی بازی را بی‌پایان میکند |
اگر دنبال انتخاب بر اساس سن هستید، صفحه‌های اسباببازی تولد تا یک‌سال، اسباببازی ۱ تا ۳ سال و اسباببازی ۳ تا ۵ سال را ببینید. برای راهنمای کامل‌تر هم این مقاله‌ها را بخوانید: اسباببازی زیر یک سال، راهنمای ۱ تا ۳ سال و راهنمای ۳ تا ۵ سال. راهنمای ZERO TO THREE هم درباره انتخاب اسباببازی برای نوپاها نکات خوبی دارد.
اسباب‌بازی‌هایی که برای کودک بیحوصله پیشنهاد می‌کنیم
این چهار مورد از موجودی بازیتو هر کدام یکی از نیازهای بالا را پوشش می‌دهند: صدا و تعامل برای کوچک‌ترها، بازی نقش‌آفرینی در آشپزخانه و ساخت مسیر برای ماشین‌ها.
چه زمانی باید با پزشک اطفال صحبت کرد؟
اگر کودک فقط با اسباببازی بازی نمیکند ولی به آدمها نگاه میکند، با شما ارتباط میگیرد، می‌خندد و با وسایل دیگر خودش را سرگرم میکند، این معمولاً در محدوده طبیعی است. این نشانه‌ها اما دلیل خوبی برای صحبت با پزشک اطفال هستند:
-
مهارتی را که قبلاً داشت، مثل حرف زدن، تقلید یا تعامل، از دست داده است.
-
به اسباببازی و آدمها، حتی هنگام دعوت شما، علاقهای نشان نمیدهد.
-
تماس چشمی خیلی کم است یا با صدا کردن اسمش واکنشی ندارد.
-
در حدود دو سالگی هیچ بازی سادهای مثل غذا دادن به عروسک یا هل دادن ماشین ندیده‌اید.
این فهرست جای تشخیص پزشک نیست. اگر در شک هستید، زودتر بپرسید. پزشک اطفال معمولاً در ویزیت‌های دوره‌ای هم رشد بازی و ارتباط را بررسی میکند.
جمع‌بندی
قبل از نگرانی، سه چیز را بسنجید: اسباببازی با سن کودک می‌خواند؟ تعدادشان زیاد نیست؟ بازی همراه دارد؟ بیشتر وقت‌ها با چرخاندن چند اسباببازی، ده دقیقه بازی مشترک و یک اتاق آرام‌تر وضع بهتر میشود. اگر نشانه‌های بخش آخر را دیدید، منتظر نمانید و با پزشک اطفال صحبت کنید.
سوالات متداول
کودک یکساله با اسباببازی بازی نمیکند، طبیعی است؟
در این سن بسیاری از کودکان بیشتر وسایل خانه را میمکند و میکوبند و تمرکزشان کوتاه است. اگر به شما نگاه میکند، با آدمها ارتباط میگیرد و با چیزی سرگرم میشود، معمولاً طبیعی است. اگر هیچ علاقهای به اشیا و آدمها نشان نمیدهد با پزشک اطفال صحبت کنید.
چرا کودک فقط با یک اسباببازی بازی میکند؟
کودک به چیزهای آشنا حس امنیت میگیرد. این معمولاً اشکالی ندارد. اسباببازی تازه را آرام و کنار همان اسباببازی آشنا وارد کنید و اجبار نکنید.
چرا بچهها اسباببازی را پرت میکنند یا میشکنند؟
در بسیاری از کودکان کوچک این بخشی از کشف است. کودک میخواهد ببیند چه میشود. توپ نرم و جای مجاز برای پرتاب بدهید و اسباببازیهای شکستنی را بعداً بیرون بیاورید.
تعداد اسباببازیهای در دسترس کودک چقدر باشد؟
عدد دقیق و جادویی نیست. در یک پژوهش کوچک روی کودکان ۱۸ تا ۳۰ ماهه، با چهار اسباببازی بازی طولانی‌تر و پیچیده‌تر از شانزده تا بود. چهار تا شش تا بیرون بگذارید و بقیه را بچرخانید.
باید کودک را مجبور به بازی کنم؟
خیر. دعوت کنید، کنارش بنشینید و از کارهایش تقلید کنید. اگر نخواست بازی را تمام کنید و بعداً دوباره امتحان کنید.
تبلت و تلویزیون روی علاقه به اسباببازی اثر دارند؟
ممکن است. وقتی صفحه روشن است، تمرکز کودک روی اسباببازی کم میشود. خاموش کردن آنها در ساعت بازی و دیدن تفاوت، راه سادهای برای امتحان است.
چه اسباببازیای برای کودک بیحوصله بهتر است؟
اسباببازیهای چندکاره مثل مکعب، لیوان تودرتو، ماشین ساده، عروسک و پازل متناسب با سن. اسباببازی دکمهدار که فقط یک کار میکند زود تمام میشود.
چه زمانی باید نگران شد؟
اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشت از دست داده، به آدمها و اشیا علاقهای ندارد، تماس چشمی خیلی کم است یا با صدا کردن اسمش واکنش نشان نمیدهد، با پزشک اطفال صحبت کنید.